Lebbi 42 (capanɗe nay e ɗiɗi) walla mbiyen duuɓi tati e feccere ko Abdel Asiis heɓti laamu e juuɗe persidaa Siidi Wul Seek Abdallaahi. E seppo adano huunde e woownooɓе foɓɓande laamɓe arɓe kala njuɓɓinnoo ñalnde 7 ut 2008, Asiis wiyiino : » maa mi ñawndu caɗeele mon kala !« . E kampaañ mo o umminnoo tuggi ndeen haa nde o « toɗɗaa » e « woote kaawis« , o seeraani e wiyde wonde o ari ko haɓde e bonannde e bonnooɓe e artirde goonga. E nder ɗuum, yimɓe heewɓe ngoongdiniino mo, mballiti mo e dagnude huunde nde rewaani laawol, so pollugol laamu e tarñugol doosɗe leydi. Kono tan hannde, yimɓe heewɓe nattii suuɗde mettere mum e ngonka leydi ndii, haa arti noon e liggotooɓe, waɗooɓe politik, haa yettii sanɗaaji wonɓe e geddo huɓtodinngo, haa e yummiraaɓe janngooɓe…
Ɗum fof e wayde noon, jangde mum en, hay binnditagol nde o waɗata maɓɓe waɗii caɗeele. Finnde kampaañ makko ndee, o jaɓaani hay gooto ɓiloo hakkunde makko e ɓesngu nguu. Ɗum seedaama e njilluuji keewɗi ɗi o waɗi, haa e nder gure Fuuta, o jokkondiri e seernaaɓе ɓаlееɓе, nduwanii mo ; o jokkondiri e hilifaaɓe, ɗo o ari kala, o rokka kaalisaaji, o haala ko addani mo heɓtude laamu, haa yimɓe inniri mo “ persidaa waasɓe ” ; ɗum fof yiɗde hollitde o yiɗi ko laaɓal e nder jiilgol ngalu leydi, ko o ɓalliiɗo famarɓe doole, ko o jiɗɗo goonga, omo horsini ɓaleeɓe ekn.
Ko ɗum waɗi, e oon sahaa, o wasoriima ustude coggu geɗe nguura, o wasoriima yiɗde ñawndude gagga warngooji (njuulu Kayhayɗi ngu yoga e almameeɓe gure Fuuta rewo tawtoraa), o wasoriima waɗde laaɓal e jiilgol ngalu leydi (o soki huunde e meeɗnooɓe ardaade Air Mauritanie, o soki julaaɓe) ekn.
Hol ko laamu Abdel Asiis gollii ? Ngal naamnal heewi jaaboreede ko : o mahii gudronaaji ! Walla omo hadi bonannde kaalis ekn. Mi heewaani nande goɗɗum ina limtee e golle laamu hannde nguu. Kono tan, ina wiyee wonde mawɗo capaato gooto meeɗii, tawi omo ari Rooso, ñaagaade mo yo o seŋan ɗum ñiiye asiyee (acier). O naamndii ɗum « ko mbaɗataa ñiiye asiyee »? Oon jaabii « miɗo ƴakkira gudroŋ »? Eɗen paama tan oon yiɗnoo wiyde ko keyɗuɗo. To oon bannge noon, so en ƴeewii cogguuli, on kaalantaake. Hannde saak suukara jarata ko ujunaaje 13 pawɗe, e ut 2008, o jaratnoo ko ujunnaaje 6. Maaro e nebam, isaas ekn ngoɗɗaani ɗoon. Firti, ɓayri njoɓɗeele ɓeydaaki, ko en ɓeydiima waasde, sibu ko mbaawno-ɗaa soodde e ut 2008, hannde ko feccere mum so heewii, mbaaw-ɗaa soodde.
Tonngol : duwaawu makko jaabaama, so wonde « persidaa waasɓe ». Caɗeele nguura njoliino e laamu Siidi. Nde е ummini jiiɓru yiɗde yandinde mo, ɓe mbiyi « o addii kiite e leydi hee ». Hikka toɓaani ilaani, kono hay gooto fawaani Abdel Asiis kiite.
To bannge ngootaagu ngenndi. Ko idii fof gartirgol mooliiɓe. Ko goonga laamu koninkooɓe jokkii gartirgol mooliiɓe, ngol Siidi wul Sheex Abdaallaahi fuɗɗunoo, kono, ɓe mbonnii denndaangal peeje lęlnanooɗe ngam artooɓe ɓee ndaña no njooɗorii : ɓe keɓtaani jawɗeele mаɓɓе, ɓе keɓtaani leyɗeele maɓɓe, sukaaɓe mаɓɓе сакkanaaka peeje no njokkiri ɗoo jangde mum en, hay binnditagol maɓɓe waɗii caɗeele. Finnde mum ko seppooji maɓɓe e Nuwaasoot e lebbi ɓennuɗi ɗii, ngam daɓɓude nde laamu Muritani ɗooftotoo ko huninoo. Yanti heen, haala wonɓe Mali ɓee haalaaka.
Gagga warngooji : Haala mum yewtanooma hakkunde Muritaninaaɓe e joɗnde diisnondiral waɗnoonde kadi e laamu Siidi. Koninkooɓe ɓee, nde ngari ndee, cuɓii ko wiyde ina ñawndira ɗum suudo suudoondu. Yimɓe fof ina ciftora njillu Jah Aadama Umar waɗnoo e diiwaan daande maayo ngam jaɓnude won ɓeen waranaaɓe ndaamordi laamu yiɗi rokkude ɗum en, mbele ndeƴƴa haala kaa. Alaa tinɓe ɗuum so wonaa Fedde wiyeteende COVIRE ndee…
Eɗen nganndi ɗo ɗum joofi, so e ciifgol nanondiral ngal alaa ko woni faayndaare mum so wonaa yo haala kaa nattu haaleede, wonaa kay yo hujja loraaɓe yoolte. Ko goonga noon Abdel Asiis, e wondude e seernaaɓe daande maayo, njuuloyii Kayhayɗi… Kono tan, eɗen nganndi, gila 90-91, ko e njuulu tan wonaa, yo Alla yurmo waraaɓe ɓee, yaafoo ɗum en, njuulu yo Alla ñaaw, njuulu yo goonga laato, waɗnooɓe bonannde ñaawee … mbele ngootaagu ngenndi men ina hisa. Hannde, yimɓe ɓee njenanaama feere maɓɓe, feere suuɗo-suuɗoondu, feere mbuuñaari, nafaani, sibu ko jooni fof haala kaa ɓuri mawnude, sibu ka nawtaama haa Inaal hikka, oolel mawningol 28 noowammbar 90 hikka, alaa ɗo heddi !
Njuɓɓudi laamu. E gargol Abdel Asiis, jagge ɓaleeɓe heewɓe ittaama e postooji ngonnoo : perfeeji ɗi Siidi nomnoo fof ittaama, haa jaasti ko Maawiyaa rokkatnoo ɓaleeɓe. Direkteeruuji keewɗi kadi ittaama, jaraa haalde, ko « Buuti hollinii ». E kawgelaaji naatgol janngirɗe Jagge njuɓɓudi laamu (Annduɓe sariya, jaaynoobe, jagge laamu) ina woodi tan ɓennooɓe nde tawnoo no ɗi lelniraa nii, wallittaa ɓe mbaawaa Arab ɓennude ekn… Ko noon wonande ekkolaaji 3 goodɗi e Nuwaasoot, biyeteedi « Lycée ɗExcellence », sukaaɓe leƴƴi ɓaleeji ina limoo heen.
Ko noon wonande fannu pinal : yimɓe fof ina ciftora haala gardiiɗo hilifaaɓe e jaagorɗo pinal kaalnoo, caabinooka fitinaaji e leydi hee hakkunde sanɗaaji. En kaalaani haala binnditgol ngol haala mum huftodini haa caggal leydi, binnditgol jibinngol seppooji e dukooji nder Asammbele, njuumtuka e warngo Lamin Manngaan…
Ɗum jiidaa e haala leyɗe ndema ɗe laamu darii e yiɗde teetde hannde (diiwaan Daarel Barka, Ɓoggee…) Hooreejo leydi oo kam e hoore mum, wiyiino wonde njiyaagu woodaani, « woodi tan ko e hakkillaaji won ɓeen« . Kono haɗaani ɓe, e kaaldigal mаɓɓе e huunde partiiji luulndo, wiyde aɓe ƴetta kuulal doosgal karminoowal njiyaagu. Haɗaani, ina famɗi ñalawma mo laamu nguu jaggondiraani e fedde wiyeteende IRA, nde Biraam Abeydi.
Ina jeyanoo e geɗe ɗe koninkooɓe e yimɓe mum en njooɓtorinoo Sidii wul Sheex Abdallaahi, ŋakkeende kisal e leydi hee, sabu warngo tuubakooɓe Farayse saraaji Eeleega ekn. Ɗuum ina jeyaa e ko addani tuubakooɓe Farayse wallitde Asiis no jooɗorii. Kono ko ɓe ngari e laamu koo, kisal ɓeydii ko ŋakkude : tuubakooɓe mbaɗti daheede ko hakkunde Nuwaadibu e Nuwaasoot. Bartinooɗo sara ammbasaad Farayse, sukaaɓe rewɓe pellee, jam lutta rona, sanndarmeeɓe tawee e tuddule mum en ndahee … Kadi ko waawnoo wonde fof ndeen en naataani e golwole ɗe en nganndaa ko njoftinanta en Juɓɓule dowla : Cuuɗi sarɗi njoofnii manndaa mum en gila e maayirɗe 2011, woote mbaɗaaka. Ina wayi no, e fawaade e ko doosɗe leydi njamiri, goodaangal majji nattii dagaade, ɗum noon kuule sariya ɗe ɗi ƴettata ndagaaki. Ɗum noon, leydi ndii woni ko e ngonka ka aadoraaka (situation d’exception), hono no ndi waynoo caggal ut 2008, hade woote yuɓbineede 2009. Tee e ndi jogori ɓooyde heen sibu doggi woote kesi lelnaaka tawo (yaawataa), goodnooɗi ɗii laamu nguu bonnii ɗum en. Yoga e yimɓe ngalaa karte dentitee (ncuumtii), haa arti noon e sukaaɓe dañɓe duuɓi 15 e kitaale ɗiɗi jawtude ɗee. Wayi tan ko no wiyde yoga e Muritaninaaɓe hannde ngalaa kaayitaaji keɓtinirɗi dagiiɗi.
To bannge ngardiigu faggudu, yoga e gollooɓe faggudu leydi ndii ndogii, payii leyɗe goɗɗe, walla ndognii jawɗeele mum en. Waɗi noon ko nattude dañde no gollorii.Aɓe njooɓtorii laamu koninkooɓe golloraade heedi-heeda e gollanaade hoore mum. Ko jiidaa e ɗuum, nangle e tooñanngeeji jettiiɗi won e maɓɓе. Нау Buuamatu, ballunooɗo Abdel Asiis jooɗaade, ina wiyee ko goɗɗitiiɗo leydi ndii. Rewatnooɓe laamu ñamaale ɓooyɗe, na ndewi heen duuɓi tati ndonkii yoɓeede. Ina wiyee wonde Abdel Asiis yiɗi ko waasnude yimɓe fof (persidaa waasɓe). Ina haawnii, sibu bidsee leydi ndii ɓeydiima no feewi, kono ɗum battinaani e nguurndam ɓesngu leydi ndii. Seede ɓurtugol caɗeele, ko hannde, alaa ñalawma ɓennata tawa alaa ɗo gollotooɓe mbaɗi geddo, walla alaa seppuɓе ngam hollitde mette mum en. Wonande jinngere ngardiigu ngalu leydi, ɗii ɗoo yeruuji ina ndokkee :
– mahngo boowal diwooje kesal e Nuwaasoot : ko e sirlu ɗum waɗaa, tee rokkaaɓe ɗum ɓee njogaaki karallaagal mum ;
– coodgol laaɗe diwooje Mauritania Airlines, senaare wuro Nuwaasoot (hedde 60 miliyaar ugiyya), coodgu kaɓirɗe opitaaluuji Nuwaasoot e Kiifa e Neema e ko wonaa ɗum tan. Ɗuum jiidaa e keɓtugol boowe gonɗe hakkunde wuro Nuwaasoot (boowal laaɗe diwooje jooni ngal, boowal Sukuuk, boowal bolokaaji, nokku « ceinture verte« , boowal fanfaar ekn…). Yanti e ɗuum, laamu Abdel Asiis ina yooɓtoraa booynaade ngalu leydi ndii, haa arti noon e oogirɗe mum. “ Вooynagol jawdi ” noon heewi yahdude ko e cornugol, woni tawa joom mum en won ko keɓata heen ɗum na joopii nanondiral baɗdangal e sosiyatee sinuwaa biyeteeɗo « POLY HONDONE FISHERY », ina joopii kadi oogirɗe kaŋŋe Tasiast e kiri Aksuus, e fosfaat Boofal e petroŋ e ko wonaa ɗum tan. Yeru, oogirɗe kaŋŋe Tasiast njeyaa hannde ko e ɓurɗe mawnude e winndere ndee. Tawi alaa ko leydi ndii heɓata heen so wonaa 4%, tawi noon leyɗe godɗe, ko nanndi e Gine, mbaawii heɓde ko ɓuri ɗuum to woɗɗi.
So artii e haala, laamu nguu wiyata woni ko e haɓaade bonnugol jawdi. Ɗum addani ngu sokde yimɓe heewɓe yoobtoranooɓe ɗuum. Kono hay ɗuum ne ina hasii heewi yuumtude ko e goppitgol joom mum en : huunde e ardiiɓe Air Mauritanie, Julaaɓe mawɓe leydi ndii, Wuf Waaghef (gonduɗo e laamu hannde…). Kono e jeewte Asammbele, depiteeji luulndo ina keewi yuwde laamu nguu, njooɓtoroo ɗum huutoriraade kaalis leydi ndii e fannu mo laaɓaani, walla firlitde kaalis mo еɓɓаnooka e bidsee (yeru kaalis Sawuud rokkunoo Muritani, fotde 50 miliyoŋ dolaar, e yonta Siidi, majjii anndaaka no huutoriraa…). To bannge laaɓal kadi, laawol ina waɗɗini e kala toɗɗaado e poostooji toowɗi nde bayyinta jawdi mum, haa yimɓe ngannda ko jogii. Abdel Asiis, e yeewtere yuɓɓinnoo to tele e hitaande 2010, wiyiino « ɗuum alaa nafoore », caggal ɗuum ruttii bayyini ngalu mum, kono hay gooto anndaa ko o bayyini koo ko woni… Yanti e ɗuum, heewɓe mbiyi paamaani no o jogori habrude e pollugol jawdi laamu, tawi ер noon denndaangal yimɓe taariiɓe mo ɓee, ko yimɓe wondunooɓe e laamuuji ceedtanaaɗi bonannde jawdi buur yeru laamu Maawiyya, ɗum noon anndiraaɓe bonannde jawdi :yeru, denndaangal hooreeɓe hilifaaɓe (premiers ministres) Maawiyya ko e makko ngondi.
To bannge politik caggal leydi kadi, politik laamu nguu ina faayni, sibu ɓe o ɓuri jokkondirde ɓee, wonaa heɓtinaaɓe no feewi e winndere ndee : Kaddaafi (Libi ndeen), Umar Al Basiir (Sudaan), Basaar el Asad (Siiri), Ahmedi Nejad (Iraan), Hugo Sawes (Wenuselaa) ekn.. Yanti e ɗuum, ko koninkooɓe keɓti laamu e Siidi koo, leydi men ina heewi dañdude caɗeele e leyɗe keeriiɗe, yeru : Senegaal (hafeere otooji, laaɗe diwooje, awooɓe, e ko wattindii koo haala jooɗaniiɗo Muritani to Ndakaaru) ; Maruk (ndiiwgu jaaynoowo Maruknaajo…), haa teeŋti noon e Mali (luural paatungal e hare ownugol, haala jaagorɗo caggal leydi kam e hooreejo leydi paatuka e wolde rebel tuwaareg en…).
Ko wonaa ɗuum koo, eɗen teskoo senngo wonduɓe e laamu nguu ina ɓeydii yaha roostaade. Partiiji gonɗi toon ɗii (hedde 50 parti) nattii softude (ko UPR tan nanetee). Won yuurniniiɓe toon, kono ndogii, hannde ina caasi e luulndo (Tawaasul, Hatem …) walla kam njaltii toon (AJD/MR). Kay yeewtere nde laamu nguu waɗdunoo e huunde e partiiji luulndo (APP, . Hamam, Wiam, Sawab), ko ko suggi. Ko wattindii koo, Sawab wiyi wonde « laamu nguu waawaa yaltinde Muritani e caɗeele woni ɗee » ; Hamam (mo kolonel Lekhal) kañum wiyi nattii goongdinde kaaldigal ngal, yaltii heen. Partiiji tatijeyanoodie CPM (dental partiiji laamu) noddiie kaaldigal kesal, ɗiin ngoni : ADIL/PNDD mo Waghef, e MPR mo Kan Haamiidu Baaba e RD mo Mustafa wul Abeydarahmaan. Abdel Asiis e hoore mum noddiino e kaaldigal kesal : ɗum firti ko kaaldigal mаɓɓе е Mesawuud e yahdiiɓe mum, yaltinaani leydi ndii caɗeele.
Enjillu COD wattindii waɗde e diiwaan daande maayo, jaggal mawngal, hono kolonel wul Bubakar, tawtii COD. Haadaani ɗoon, hannde, luural mawngal ina woodi hakkunde koninkooɓe yahɓe alteret e huunde e ofiseeji teritdi, ɗi laamu nguu yiɗi resndude sosiyateeji kalfinaaɗi ndeenka, tawi ina rokki ɗum kaalis keewɗo (fotde 900 miliyoŋ ugiyya).
Hannde maa mbiyaa laamu Abdel Asiis ko ñoolaangu, sibu alaa nokku e leydi hee mo caɗeele njettaaki, so kabaruuji wonaa kamɓe ofiseeji toowɗi diie ɓalliiɓе ɓе. Мa a taw ko ɗum tagi ngu nattii waawde jogaade hoore maggu : hay so ko elewaaji walla sanɗaaji ndilli, ngu ñawndirta ɗum ko piggal e kasoo. Hay sukaaɓe rewɓe ndadaani heen, huunde nde meeɗaa yiyeede e Muritani. Ɓurii ɗoon bonɗe nii, ellee guut maggu fof ngu yiɗata waɗtude ɗum ko e ɓaleeɓe…
Bookara Aamadu Bah
