Banndiraaɓe tedduɓe, eɗen momta inɗe men, ɗe ndonɗen maamiraaɓe men he innde diine, tee annduɓe diine piiw (fofof) ina nganndi ko innde hecci diine, seede mum boobo innetee ko ñalnde heɓi yontere he nguurndam makko, kono nulaaɗo walla geewnaaɗo neldetee ko nde heɓi duuɓi capanɗe nayi he ko ɓuri jaalaade, tee kadi eɗen nganndi alaa ɗo nelaaɗo nelaa, o wayli innde caggal nelal makko, ndeke ko diiniyankooɓe reerduɓe (huuñyuɓe) waɗtude leƴƴi (leñi) naattuɗi he diine annabi walla nelaaɗo maɓɓe, ko ɓeen ngaddi konngol innde deftere he diine, ngam eɓe nganndi innde e yettoode ko jeloode dawdunde he paltore leƴƴi (leñi), ɗuum noon musidɓe tedduɓe ngaree calo-ɗen momtirde inɗe maamiraaɓe men, tamde jelooɗe puɗal leñol men, inɗe joom diine en.
Musidɓe tedduɓe, Eɗen nganndi leñol fulɓe, jeyaa ko he leƴƴi (leñi) ɓurɗi ɓooyde he nduu Adunaaru (winndere), Ko ɗuum waɗi engol jogii inɗe ɗe ngol inniratnoo ɓiɗɓe maggol ko adii diine Lislaam, ko ɗeen inɗe ngoni inɗe fulɓe, ɗe nganndu-ɗaa hannde keddorii ko yoga he yimɓe, kono ɗuum ittaani eɗe nganndaa he renndo Fulɓe, hay so tawii doggol majje fuɗɗaama majjeede, kono sagataaɓe wittiyankooɓe leñol men won ko ɓe mbitti heen, tee kadi eɗen nganndi Fulɓe ko yimɓe yuɓɓiniiɓe he haala, ko ɗuum waɗnoo kala innde ina anndaa doggol mayre ɗo tolnii he ɓesngu, foti ko to senngo rewɓe walla ko to senngo worɓe. Jooni ndaaren (ƴeewen) doggol inɗe Fulɓe he senngo rewɓe :
1. Sira, woni innde afo debbo (adanere).
2. Kummba, woni innde ɗiɗmere.
3. Demmo, woni innde tataɓere.
4. Pennda, woni innde nayabere.
5. Takko, woni innde jowebere.
6. Jabu, woni inndejeegobere.
7. Daado, woni kodda rewôe.
8. Innde siiwtaaɓe (funeefe) : Subbaa e Gunndo
9. innde miñum siiwtaaɓe : Saajo.
So tawii ko to senngo worɓe, ko ɓee ɗoo :
1. Saara, woni innde afo worɓe.
2. Sammba, woni innde ɗiɗmere.
3. Demmba, woni innde tataɓere.
4. Yero, woni innde nayabere.
5. Delo, woni innde jowebere.
6. Njobbo, woni innde jeegobiire.
7. Paate, woni kodda.
8. Innde siiwtaaɓe (funeebe) : Subbaa e Gunndo.
9. innde miñum siiwtaabe : Saajo
Sakiraaɓe tedduɓe, ngoo wiɗto waɗaa ko he tunndu (diiwal) Fuladu, wonndu he Senegaal e Gine Bisaawo e Gammbi, kono nde tawnoo fuutaaji Fulɓe ina keewi, oɗon ñaagaa nde ɓeyditton heen so oɗon tami inɗe goɗɗe. Sagataaɓe leñol, yo Geno okku en kawral haa mbaawen tabitinde ngootaagu Fulɓe, he nder ndee uppeere leydi, mi ƴettii on, yo jam e kisal e cellal kuuf en, on njaaraama.
Tijjaani Mbaalo.
